Βιταμίνες και αντιοξειδωτικά στη μάχη κατά της άνοιας

Βιταμίνες και αντιοξειδωτικά στη μάχη κατά της άνοιας

Μια βιβλιογραφική ανάλυση των νεότερων δεδομένων

Φ. Αντωνιάδου, Θ. Παπαμήτσου,Δ. Καββαδάς, Α. Σιόγκα, Εργαστήριο Ιστολογίας και Εμβρυολογίας, Τμήμα Ιατρικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη, Δ. Καπουκρανίδου, Εργαστήριο Φυσιολογίας, Τμήμα Ιατρικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη, 1Β. Παπαλιάγκας Εργαστήριο Φυσιολογίας, Σχολή Επιστημών Υγείας, Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος, Θεσσαλονίκη

ΑΡΧΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 2021, 38(1):18-27. ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE 2021, 38(1):18-27

Η άνοια, με κυριότερο εκπρόσωπο τη νόσο Alzheimer, αποτελεί μια χρόνια, προοδευτική, νευροεκφυλιστική διαταραχή, η οποία συνδέεται άμεσα με το γήρας. Παρά το γεγονός ότι η αιτιολογία της δεν έχει κατανοηθεί πλήρως, αναγνωρίζεται ότι πρόκειται για μια πολυπαραγοντικήνόσο. Η άνοια επιφέρει σοβαρότατες συνέπειες στους ασθενείς, με κυριότερες τη στέρηση της αυτονομίας τους και την υπόβάθμιση της ποιότητας ζωής τους. Λαμβάνοντας υπ’ όψη τη σοβαρότητα του φαινομένου, είναι απαραίτητη η λήψη μέτρων για την αντιμετώπιση της άνοιας. Είναι ευρέως γνωστό ότι η μεσογειακή δίαιτα, με διατροφή που περιλαμβάνει ελαιόλαδο, φρούτα, όσπρια, λαχανικά, ψάρι και σε πολύ μικρότερο βαθμό κρέας, θα μπορούσε να συνεισφέρει στην πρό-ληψη της άνοιας. Σκοπό της παρούσας ανασκόπησης αποτελεί η μελέτη της συνεισφοράς των βιταμινών και των αντιοξειδωτικών στοιχείων στην πρόληψη της άνοιας και η παράθεση των μέχρι τώρα ευρημάτων της ευεργετικής τους δράσης. Για την εκπόνηση της εργασίας έγινε ανασκόπηση της διαθέσιμης βιβλιογραφίας. Συγκεκριμένα, επιλέχθηκαν πρόσφατα βιβλιογραφικά δεδομένα και επιστημονικές εργασίες, κυρίως των τελευταίων 5 ετών. Η επιλογή έγινε πρωτίστως από βάσεις δεδομένων ιατρικής έρευνας. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της παρούσας ανασκόπησης, μέσω της διατροφής –με απλές πηγές πρόσληψης βιταμινών και αντιοξειδωτικών ουσιών– υπάρχει η δυνα-τότητα θωράκισης του οργανισμού έναντι της άνοιας. Δυστυχώς, η άνοια δεν επιδέχεται κάποιας αποτελεσματικής θεραπείας και αυτός είναι και ο λόγος που στην παρούσα εργασία διερευνώνται διατροφικά μέσα τα οποία θα μπο-ρούσαν να βοηθήσουν στην πρόληψή της. Αξίζει να σημειωθεί ότι, μεταξύ των άλλων, οι επαγγελματίες υγείας είναι υπεύθυνοι και για την προαγωγή υγείας, τηνπρόληψη και την ενθάρρυνση της αλλαγής του τρόπου ζωής, ώστε ο προοδευτικά αυξανόμενος πληθυσμός της τρίτης ηλικίας να παραμείνει αυτόνομος, υγιής και ενεργός.

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η άνοια είναι η νόσος που έχει λάβει ίσως τις σημαντικό-τερες διαστάσεις στην εποχή μας. Ο αριθμός των πασχόντων από άνοια αναμένεται να αυξηθεί δραματικά.(1) Τα επιδημιολογικά στοιχεία παρουσιάζουν ένα δυσοίωνο μέλλον όσον αφορά στις συνέπειές της, τόσο σε κάθε ασθενή ξεχωριστά, όσο και στην κοινωνία και την οικονομία της κάθε χώρας.

Η άνοια προσβάλλει άτομα διαφόρων ηλικιακών ομάδων και ευθύνεται για έναν εξαιρετικά μεγάλο αριθμό ατόμων με αναπηρία και εξάρτηση από τρίτους. Το χαρακτηριστικό της άνοιας είναι η σταδιακή έκπτωση της νοητικής ικανότητας, με τη μνημονική έκπτωση να εμφανίζεται ως το σοβαρότερο σύμπτωμα είτε στα αρχικά είτε σε προχωρημένα στάδια της διαταραχής. Η λειτουργία της μνήμης διαδραματίζει καταλυτικό ρόλο για τη διαμόρφωση της προσωπικότητας, επιτρέπει την επικοινωνία, την απόκτηση δεξιοτήτων και την επιβίωση με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. (2,3)

Ανάλογα με τον βαθμό διαταραχής της καθημερινότητας του ασθενούς η νόσος διακρίνεται σε τρεις βαθμούς βαρύτητας. (α) Στον ήπιο βαθμό, στα αρχικά στάδια της νόσου, όπου περιορίζεται η καθημερινότητα του πάσχοντα, οι οικιακές και κοινωνικές του δραστηριότητες. (β) Στον βαθμό μέσης βαρύτητας, όπου οι πάσχοντες έχουν την ανάγκη από επίβλεψη κατά διαστήματα, επειδή η καθημερινότητά τους συνοδεύεται από κινδύνους. (γ) Στον τελικό βαθμό, όπου η βαρύτητα της νόσου απαιτεί συνεχή φροντίδα και επίβλεψη του πάσχοντα.(4,5)

Η άνοια διακρίνεται σε τρεις μορφές: τις πρωτοπαθείς εκφυλιστικές, τις αγγειακές και τις δευτεροπαθείς μορφές. Στις πρωτοπαθείς εκφυλιστικές μορφές ανήκουν η νόσος του Alzheimer (50–60%), η άνοια με σωματίδια του Lewy (15%), η νόσος του Pick και η μετωποκροταφική άνοια (5–10%). Στις αγγειακές μορφές ανήκουν η άνοια από πολλαπλά έμφρακτα (5–10%) και η νόσος του Binswanger. Για τις δευτεροπαθείς μορφές, που αντιστοιχούν στο 10%, ευθύνονται οι ενδοκρινικές διαταραχές, οι ελλείψεις βιταμί-νης Β12, οι διαταραχές του μεταβολισμού, η νευροσύφιλη, η HIV-λοίμωξη και άλλα αίτια.(5).

Η συνηθέστερη μορφή άνοιας είναι η νόσος Alzheimer (στο 65–70% των συνολικών περιπτώσεων) και ακολουθούν η άνοια από σωμάτια Lewy και η αγγειακή άνοια.5Η άνοια συνιστά το τελικό αποτέλεσμα ποικίλων άλλων αιτιών, είτε πρωτογενών παθολογικών διεργασιών οι οποίες προ-σβάλλουν τον εγκέφαλο, είτε συστηματικών νοσημάτων που πλήττουν την εγκεφαλική λειτουργία δευτερογενώς. (6)

Τα στοιχεία δείχνουν ότι η διατροφή αντιπροσωπεύει έναν από τους ισχυρότερους τροποποιήσιμους περιβαλλο-ντικούς παράγοντες που μπορούν να δράσουν ευεργετικά στην πρόληψη της άνοιας και στην καταπολέμησή της. Στην παρούσα εργασία μελετώνται πρόσφατες έρευνες, ώστε να δοθεί μια σαφέστερη εικόνα σχετικά με την ευεργετική δράση των βιταμινών και των αντιοξειδωτικών στη μνήμη, με στόχο την πρόληψη της άνοιας.

2. ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, ο αριθμός των ατόμων με άνοια εκτιμάται ότι θα τριπλασιαστεί τα επόμενα 30 έτη. (1) Στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, το 2010 η νόσος Alzheimer, ως ο κύριος τύπος άνοιας, αποτέλεσε την πέμπτη κύρια αιτία θανάτου των ηλικιωμέ-νων.(7) Η αύξηση αναμένεται κυρίως στις αναπτυσσόμενες χώρες. Ήδη το 58% των ατόμων με άνοια διαμένει σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, αλλά μέχρι το 2050 αναμένεται αύξηση του ανωτέρω ποσοστού στο 68%.(8,9) Η ταχύτερη αύξηση της συχνότητας στον ηλικιωμένο πληθυσμό παρατηρείται στην Κίνα, στην Ινδία και στους γείτονές τους στη νότια Ασία και στον δυτικό Ειρηνικό. Η άνοια επηρεάζει κυρίως τους ηλικιωμένους, αν και αναφέρονται όλο και πιο συχνά περιπτώσεις έναρξης πριν από την ηλικία των 65 ετών. H άμεση συσχέτιση της νόσου με την ηλικία αποδίδεται στο γεγονός ότι ανήκει στα νοσήματα φθοράς.(8,1)

Στην Ευρώπη, εκτιμάται ότι ο αριθμός των ατόμων που πάσχουν από άνοια θα αυξηθεί, από 7,7 εκατομμύρια το 2001, σε 15,9 εκατομμύρια το 2040. Ανάλογη αύξηση προβλέπεται και στην οικονομική δαπάνη της ευρωπαϊκής ηπείρου για την αντιμετώπιση της νόσου, η οποία αναμένεται να αυξηθεί κατά 43% περίπου τη χρονική περίοδο 2008–2030, γεγονός που αντιστοιχεί σε αύξηση >250 δισεκατομμύρια €.(8,10,11)

Η άνοια κατατάσσεται στην τρίτη πλέον δαπανηρή νόσο μετά τα καρδιαγγειακά νοσήματα και τον καρκίνο, εξ αιτίας του αυξημένου κόστους που απαιτείται για την πρόληψη, τη διάγνωση, τη θεραπεία και τη διαχείρισή της.12 Με τις μέχρι σήμερα οικονομικές μελέτες, το κόστος της νόσου Alzheimer στην Ελλάδα, λαμβάνοντας υπ’ όψη τη φαρμα-κευτική αγωγή, τα ιατρικά έξοδα, τα έξοδα μεταφοράς και τα έξοδα διαβίωσης, εκτιμάται σε 20.996 € ετησίως ανά ασθενή. Στη χώρα μας φαίνεται ότι το οικογενειακό περιβάλλον και οι φροντιστές είναι εκείνοι που επωμίζονται το βάρος της φροντίδας των ασθενών με ανοϊκό σύνδρομο, οι απαιτή-σεις φροντίδας του οποίου κατά το αρχικό, ήπιο στάδιο ανέρχονται σε 57 ώρες εβδομαδιαία, ενώ στο βαρύ στάδιο έως 102 ώρες.13 Το γυναικείο φύλο προσβάλλεται πολύ πιο συχνά. Στην Ελλάδα, σύμφωνα με έρευνα που διεξήχθη το 2012, υπάρχουν 200.000 άτομα με άνοια και μέχρι το 2050 ο αριθμός αυτός αναμένεται να υπερβεί τις 600.000. (14)

Λαμβάνοντας υπ’ όψη τη σοβαρότητα της κατάστασης, είναι αναγκαία η λήψη μέτρων για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της άνοιας, ώστε να μετριαστούν οι κοινω-νικοοικονομικές της επιπτώσεις.(11)

Μέχρι στιγμής, δεν υπάρχουν σαφείς κατευθυντήριες οδηγίες για την πρόληψη ή την αντιμετώπιση της νόσου Alzheimer. Υπάρχουν περιορισμένες ενδείξεις για πιθανό-τητα αποτρεπτικής δράσης όσον αφορά στην εκδήλωση της νόσου για τη μεσογειακή δίαιτα, με διατροφή που περιλαμβάνει ελαιόλαδο, φρούτα, όσπρια, λαχανικά, ψάρι και σε πολύ μικρότερο βαθμό κρέας, την ενασχόληση με πνευματικής φύσης παιχνίδια, όπως το σκάκι και τα σταυ-ρόλεξα, και την εκμάθηση ξένων γλωσσών. Η καθημερινή άσκηση, η εκμάθηση χορών, η στήριξη από την οικογένεια και τους φίλους, αλλά και η συμμετοχή σε κοινωνικές δραστηριότητες μέσω συλλόγων, επίσης περιλαμβάνονται στην πρόληψη.(15,16)

3. ΔΡΑΣΗ ΒΙΤΑΜΙΝΩΝ

3.1. Βιταμίνες του συμπλέγματος

Το σύμπλεγμα βιταμινών Β εμπλέκεται σε πολλές πτυχές της λειτουργίας του εγκεφάλου, περιλαμβανομένης της παραγωγής ενέργειας, της σύνθεσης και της επισκευής του DNA και του RNA. Επί πλέον, επιδρά σε γονιδιωματικές και μη γονιδιωματικές αντιδράσεις μεθυλίωσης και σε αντιδράσεις κυτταρικής σηματοδότησης και σύνθε-σης νευροδιαβιβαστών.(17) Ένας ικανός αριθμός ενδείξεων επιβεβαιώνει ότι οι βιταμίνες του συμπλέγματος Β έχουν αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες και ενεργούν προστατευτικά έναντι των νευροεκφυλιστικών μηχανισμών.(17–19)

3.1.1. Βιταμίνη Β1 (θειαμίνη).

Η βιταμίνη Β1, γνωστή και ως θειαμίνη (T), σχετίζεται με την καλή λειτουργία του νευρικού συστήματος, συμβάλλοντας στη λειτουργία της μνήμης, στην ικανότητα της μάθησης και στην κίνηση. Το 1/3 των ασθενών με νόσο Alzheimer εμφανίζει μειωμένα επίπεδα θειαμίνης στον ορό του αίματος.(20) Η θειαμίνη είναι αναγκαία για τη δράση νευροδιαβιβαστών (ακετυλοχολίνη), ενώ συμβάλλει στην προφύλαξη των νεύρων από βλάβες (μυελίνη).

Επίσης, διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο τόσο στη διάσπαση των τροφών και στην απελευθέρωση ενέργειας, όσο και στη διατήρηση της καλής λειτουργίας του νευρικού συστήματος. Διαταραχή των ενζυμικών αντιδράσεων όπου συμμετέχει η Β1 έχει παρατηρηθεί σε πολλές νευροεκφυ-λιστικές παθήσεις.(21)

Πειραματικά δεδομένα από προκλινικά μοντέλα δείχνουν ότι η έλλειψη θειαμίνης οδηγεί σε γνωστικά ελλείμματα και ελλείμματα μνήμης. Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι η ανεπάρκεια θειαμίνης προκαλεί ανωμαλίες που είναι παρόμοιες με εκείνες της νόσου Alzheimer, ενώ φαίνεται ότι η αύξησή της στον εγκέφαλο μπορεί να είναι ευεργετική για τους ασθενείς με τη νόσο.(22)

3.1.2. Βιταμίνη Β2 (ριβοφλαβίνη).

Η βιταμίνη Β2, που ονομάζεται και ριβοφλαβίνη, συνδέεται εκτός των άλλων και με την καλή λειτουργία του νευρικού συστήματος, συμβάλλοντας στην πρόληψη διαφόρων νευρολογικών διαταραχών, όπως η νευρικότητα και η υπερένταση.(17)

3.1.3. Βιταμίνη Β3 (νιασίνη).

Περιλαμβάνει δύο συγγενικά συστατικά, το νικοτινικό οξύ και το νικοτιναμίδιο ή νιασιναμίδιο. Συνιστά πρόδρομη ένωση δύο συνενζύμων, του νικοτιναμιδο-αδενινο-δινουκλεοτιδίου (NAD) και της φωσφορυλιωμένης μορφής του φωσφορικού νικοτινα-μιδο-αδενινο-δινουκλεοτιδίου (NADP) και διαδραματίζει σημαντικό ρόλο σε πολλά μεταβολικά μονοπάτια.(17)

Η νιασίνη έχει συνδεθεί με τη βελτίωση της μνήμης, τη διατήρηση περισσότερων νευρωνικών κυττάρων και τη μείωση της εναπόθεσης των πρωτεϊνών tau.

Το νικοτιναμίδιο, ως αναστολέας αποακετυλάσης ιστόνης (HDAC), είναι αποτελεσματικό στην παρεμπόδιση της εξέλιξης της νόσου Alzheimer και μπορεί να αποτρέψει το μεγαλύτερο μέρος της υπερφωσφορυλίωσης της πρωτεΐνης tau.(23)

3.1.4. Βιταμίνη Β5 (παντοθενικό οξύ).

Η βιταμίνη Β5 απο-τελεί απαραίτητο δομικό συστατικό για τη σύνθεση και τον μεταβολισμό του συνενζύμου Α (CoA). Εμπλέκεται στη σύνθεση πολλών νευροδιαβιβαστών και στεροειδών ορμο-νών. Για τον λόγο αυτόν, συμβάλλει στη μείωση διαφόρων διαταραχών, όπως η ανησυχία και η κατάθλιψη, καθώς και στην προστασία έναντι της γνωστικής εξασθένησης.(17 )

Το CoA επίσης βελτιώνει την εγκεφαλική λειτουργία με την προαγωγή της σύνθεσης της ακετυλοχολίνης, η οποία φαίνεται να σχετίζεται με τη μάθηση και τη μνήμη.(24) Η υπέρμετρη πρόσληψη παντοθενικού οξέος έχει δειχθεί ότι μπορεί να συσχετίζεται με αυξημένο φορτίο β-αμυλοειδούς στις περιοχές του εγκεφάλου σε άτομα με γνωστική εξασθένηση.(25)

3.1.5. Βιταμίνη Β6 (πυριδοξίνη).

Απαντάται σε έξι διαφορε-τικές μορφές στα θηλαστικά, στις οποίες περιλαμβάνονται η πυριδοξαμίνη, η πυριδοξάλη και η πυριδοξίνη. Οι τρεις αυτές ενώσεις μετατρέπονται σε φωσφορική πυριδοξάλη (PLP, φωσφορική-5-πυριδοξάλη, P5P), η οποία είναι συμπα-ράγοντας για >140 ένζυμα και συμμετέχει σχεδόν στο 4% των ενζυμικών δραστηριοτήτων του ανθρώπου.(21)

Επίσης γνωστή ως πυριδοξίνη, η βιταμίνη Β6, εκτός από τον ρόλο της ως αναγκαίου συμπαράγοντα στον κύκλο του φολικού οξέος, συμμετέχει ως συνένζυμο στον μεταβολισμό των αμινοξέων περιορίζοντας την ταχύτητα σύνθεσης νευροδιαβιβαστών, όπως η ντοπαμίνη, η σεροτονίνη, το γ-αμινοβουτυρικό οξύ (GABA), η νοραδρεναλίνη και η μελατονίνη.

Ο ρόλος της βιταμίνης Β6 θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικός. Ακόμη και η ήπια ανεπάρκειά της μπορεί να επιφέρει μείωση της παραγωγής του GABA και της σύνθεσης σεροτονίνης.(17)

Η φωσφορική-5-πυριδοξάλη είναι κυρίως γνωστή για τη συμμετοχή της στον μεταβολισμό ενός ατόμου άνθρακα (C-1) και για τη σύνδεσή της με τη ρύθμιση της σύνθεσης ομοκυστεΐνης. Η ομοκυστεΐνη είναι ένα θειούχο αμινοξύ που παράγεται κατά τον μεταβολισμό της μεθειονίνης.

Η ανεπάρκεια της βιταμίνης Β6 συνεργεί στην ήπια έως μέτρια υπερομοκυστεϊναιμία, καθώς προκαλεί αύξηση των συγκεντρώσεων της ομοκυστεΐνης στον ορό του αίματος λόγω αναστολής της μετατροπής της σε μεθειονίνη (θειούχο αμινοξύ).

Η υπερομοκυστεϊναιμία έχει δειχθεί ότι αποτελεί έναν πολύ γνωστό παράγοντα κινδύνου υποφλοιώδους αγγειακής άνοιας, μέσω της πρόκλησης ενδοθηλιακής βλάβης, καθώς και της νόσου Alzheimer και της νόσου του Parkinson.(21)

Σημαντική αύξηση των επιπέδων της ομοκυστεΐνης έχουν βρεθεί επίσης σε δίαιτες με υψηλή περιεκτικότητα μεθειονίνης και χαμηλή σε φολικό οξύ, βιταμίνη Β6 και B12. Φαίνεται ότι μια τέτοια δίαιτα σχετίζεται με εγκεφαλοαγγειακή δυσλειτουργία και νευρωνικό εκφυλισμό.(26)

3.1.6. Βιταμίνη Β7 (βιοτίνη).

Είναι ευρέως γνωστή για τον ρόλο της ως συνένζυμο σε τέσσερις καρβοξυλάσες, την ακετυλο-CoA, την πυροσταφυλική καρβοξυλάση, τη β-μεθυλο-κρωτονυλο-CoA καρβοξυλάση και την προπιο-νυλο-CoA καρβοξυλάση.(17,21)

Η ανεπάρκεια της βιοτίνης έχει ως αποτέλεσμα την αυξημένη έκκριση προφλεγμονωδών κυτταροκινών από τα δενδριτικά κύτταρα (αντιγονοπαρουσιαστικά κύτταρα DCs). Τα DCs παράγουν υψηλά επίπεδα του παράγοντα νέκρωσης όγκων-α (TNF-α), της ιντερλευκίνης-1β (IL-1β), της ιντερλευκίνης-23 (IL-23) και της ιντερλευκίνης-12(ρ40), τα οποία εκκινούν τα βοηθητικά Τ-λεμφοκύτταρα (Th-cell) να απαντήσουν έναντι της ιντερφερόνης-γ (IFN-γ) και της ιντερλευκίνης-17Α (IL-17), ενεργοποιώντας τα προφλεγμο-νώδη κύτταρα Th1 και Th17.(27)

Η αύξηση της έκφρασης των δεικτών ενεργοποίησης DC σε απόκριση προς λιποπολυσακχαρίτες (LPS) εμφανίζει μεταβολή κατά την ανεπάρκεια ή την υπερεπάρκεια της βιοτίνης. Έχει δειχθεί ότι τα διεγερμένα με LPS και ανεπαρκή σε βιοτίνη DCs οδηγούν σε σημαντικά υψηλότερα επίπεδα IFN-γ, IL-17 και IL-22 από τα CD4 Τ-κύτταρα, σε σύγκριση με DCs μάρτυρες.

Ειδικότερα, βρέθηκε ότι η έλλειψη βιοτίνης ενισχύει τις φλεγμονώδεις αποκρίσεις των δενδριτικών κυττάρων.(27)

3.1.7. Βιταμίνη Β9 (φυλλικό οξύ ή φολικό οξύ).

Το φυλλικό οξύ είναι επίσης γνωστό ως 5-μεθυλοτετραϋδροφυλλόλη (5-MTHF) και αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο για τη σύνθεση του DNA και των νευροδιαβιβαστών.

Συμμετέχει ιδιαίτερα στον μεταβολισμό του DNA-RNA, στον μεταβολισμό της ομοκυστεΐνης (Hcy), καθώς και στην παρεμπόδιση της συσσώρευσής της. Τα χαμηλά επίπεδα φυλλικού οξέος μειώνουν την απορρόφηση της βιταμίνης B12, με ενδεχόμενο αποτέλεσμα την ενεργοποίηση φλεγμονωδών διεργασιών, εξηγώντας έτσι τη σχέση των δύο αυτών οργανικών χημικών ενώσεων με τον κίνδυνο εμφάνισης νόσου Alzheimer.(28,29)

Συνεπώς, η συμπληρωματική λήψη του φολικού οξέος μπορεί να βελτιώσει τη γνωστική ικανότητα και τους δείκτες της νευροφλεγμονής στα πρώιμα στάδια της νόσου Alzheimer,(28) καθώς και να μειώσει τα επίπεδα ολικής ομοκυστεΐνης στο πλάσμα, βελτιώνοντας έτσι τις γνωστικές επιδόσεις των ασθενών, όπως της ενεργού μνήμης, της ταχύτητας επεξεργασίας των πληροφοριών και της λεκτικής ευχέρειας.(30)

3.1.8. Βιταμίνη B12 (κοβαλαμίνη).

Εμπλέκεται στον μετα-βολισμό των κυττάρων του ανθρώπινου σώματος και είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη φυσιολογική λειτουργία του νευρικού συστήματος, μέσω του ρόλου της στη σύνθεση της μυελίνης και της ωρίμανσης των ερυθρών αιμοσφαιρίων στον μυελό των οστών.(31) Η έλλειψη της βιταμίνης Β12 ενδέχεται να σχετίζεται με νευροψυχιατρικές διαταραχές που έχουν επιπτώσεις στη γνωστική λειτουργία και με την εμφάνιση της νόσου Alzheimer.(32)

Η βιταμίνη B12 μαζί με το φυλλικό οξύ και τη βιταμίνη Β6 δρουν ως συμπαράγοντες για τη μεθυλίωση της ομοκυστεΐνης και η έλλειψή τους μπορεί να αναστείλει τη διαδικασία του μεταβολισμού της, προκαλώντας αύξηση των επιπέδων της και μείωση της μεθυλίωσης του DNA μέσω της SAM (S-αδενοσυλμεθειονίνη).(33)

Ενδιαφέρον προκαλεί το γεγονός ότι η ανεπάρκεια της βιταμίνης Β12 ενδέχεται να προκαλέσει αύξηση της ρύθμισης της πρεσενιλίνης 1 (PSEN1) και του ενζύμου διάσπασης β-σεκρετάση, της β-περιοχής της ΑΡΡ (BACE), μέσω της υπομεθυλίωσης των γονιδιακών προαγωγέων τους, οδηγώντας σε συσσώρευση Αβ αμυλοειδούς.

Ειδικότερα, η ανεπάρκεια της βιταμίνης Β12 φαίνεται να επηρεάζει τη λειτουργία ορισμένων από τις μεθυλοτρανσφεράσες του DNA (DNA MTase).(32) Επιπρόσθετα, η ανεπάρκεια σε βιταμίνη Β12 οδηγεί σε μειωμένη απόκριση στη θεραπεία με αναστολείς της ακετυλοχολινεστεράσης σε άτομα που πάσχουν από τη νόσο Alzheimer,(34)ενώ η λήψη της φαίνεται να βελτιώνει τη βαθμολογία της δοκιμασίας MMSE (Mini Mental State Examination – μια δοκιμασία για τη διάγνωση της νόσου Alzheimer).(35)

Έχει διαπιστωθεί ότι η υψηλότερη πρόσληψη φυλλικού οξέος σχετίζεται με μειωμένο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας. Αντίθετα, δεν έχει βρεθεί αξιόπιστη αντίστοιχη συσχέτιση για την αυξημένη λήψη βιταμινών Β6 και Β12.(36)

3.2. Βιταμίνη C

Το ασκορβικό οξύ (βιταμίνη C) έχει μελετηθεί εκτενώς και έχει βρεθεί μια διαταραχή της ομοιόστασής του κατά τον νευροεκφυλισμό, καθώς αποτελεί ένα βασικό αντιοξειδωτικό του κεντρικού νευρικού συστήματος (ΚΝΣ).

Το ασκορβικό οξύ απελευθερώνεται από τα γλοιακά κύτταρα στη συναπτική σχισμή και απορροφάται από νευρώνες δρώντας ως αντιοξειδωτική άμυνα για τη διατήρηση του νευρωνικού μεταβολισμού και της συναπτικής λειτουργίας.

Η αλληλεπίδραση του δικτύου νευρώνων-αστροκυττάρων βρέθηκε ότι λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός δράσης του ασκορβικού οξέος, ο οποίος συμμετέχει στην αντιοξειδω-τική άμυνα του εγκεφάλου.

Το ασκορβικό οξύ αμβλύνει το οξειδωτικό stress που προκαλείται σε περίσσεια γλουταμικού, προστατεύοντας τα νευρικά κύτταρα από την υπερβολική διέγερση, η οποία ευθύνεται για την απόπτωση των νευρώνων και για την εμφάνιση νευροεκφυλιστικών νόσων.

Επί πλέον, προστατεύει τα κύτταρα του νευροβλαστώματος SH-SY5Y από την απόπτωση, η οποία προκαλείται από την παρουσία των πρωτεϊνών β-αμυλοειδούς, μειώνοντας τον ρυθμό παραγωγής του.

Τέλος, παρέχει προστασία ένα-ντι της υπεροξείδωσης των λιπιδίων του πλάσματος και των λιποπρωτεϊνών χαμηλής πυκνότητας.

Τα λιποφιλικά παράγωγα του ασκορβικού οξέος έχουν προστατευτικό ρόλο στη βλάβη που προκαλείται στο ενδοθήλιο από την υπεροξείδωση των λιπιδίων. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η ενδοθηλιακή δυσλειτουργία συνδέεται με την αρτηριακή δυσκαμψία, η οποία με τη σειρά της είναι ισχυρός προγνω-στικός παράγοντας γνωστικής έκπτωσης.(37–39)

Άξιος αναφοράς είναι ο συνδυασμός του μείγματος από εκχύλισμα σχιζάνδρας (Schisandra chinensis) και ασκορβικού οξέος, ο οποίος φαίνεται να συμβάλλει στη βελτίωση της γνωστικής λειτουργίας.

Ο εν λόγω συνδυασμός οδηγεί στην αύξηση της έκφρασης της πρωτεΐνης PSD-95 (postsynaptic density protein 95), η οποία συσχετίζεται με την αυξημένη έκφραση του εγκεφαλικού νευροτροφικού παράγοντα (BDNF).

Επίσης, μπορεί να μειώσει το οξειδωτικό stress το οποίο προκαλείται από την παραγωγή δραστικών μορφών οξυγόνου, ενισχύοντας τη μιτοχονδριακή αναπνοή των ιπποκαμπικών νευρώνων και αυξάνοντας την έκφραση βασικών πρωτεϊνών σχετιζόμενων με τη συναπτική πλαστικότητα του ιππόκαμπου.(40)

Το ασκορβικό οξύ μπορεί να θεωρηθεί ως ένα ζωτικής σημασίας αντιοξειδωτικό, το οποίο συμβάλλει στην αποκατάσταση των νευρώνων.(41) Υπάρχουν ασφαλή δεδομένα ότι αποτελεί έναν φυσικό τρόπο αντιμετώπισης της εξασθένησης της μνήμης που προκαλείται από τη νόσο Alzheimer και τη γήρανση.(37)

3.3. Βιταμίνη E

Η βιταμίνη Ε περιλαμβάνει μια ομάδα οκτώ ενώσεων, οι οποίες διακρίνονται σε δύο κατηγορίες, τις τοκοφερόλες και τις τοκοτριενόλες, κάθε μια από τις οποίες έχει τέσσερα μέλη (α, β, γ και δ).(42) Η βιολογική δραστικότητα των δύο κατηγοριών ποικίλλει.

Ωστόσο, ο κύριος ρόλος τους είναι ο αντιοξειδωτικός, καθώς συμβάλλουν στην προστασία των κυτταρικών μεμβρανών από την οξείδωση εμποδίζοντας την οξείδωση των ακόρεστων λιπαρών οξέων.

Η βιταμίνη Ε είναι ευρέως γνωστή για τις αντιοξειδωτικές, τις νευροπροστατευτικές, τις αντιφλεγμονώδεις και τις υποχοληστερολαιμικές της ιδιότητες. Ιδιαίτερα η α-τοκοφερόλη θεωρείται ένα από τα πλέον σημαντικά αντιοξειδωτικά για την ενίσχυση και τη διατήρηση της υγείας του εγκεφάλου.

Η σπουδαιότητα της βιταμίνης Ε στη λειτουργία του εγκεφάλου αναγνωρίζεται από το γεγονός ότι οι φορείς της γονιδιακής μετάλλαξης του γονιδίου α‐ΤΤΡ αναπτύσσουν προοδευτική παρεγκεφαλιδική αταξία (spinocerebellar ataxias, SCA), με απώλεια των αντανακλαστικών, απώλεια της κιναισθησίας και ανεπάρκεια της βιταμίνης Ε.

Στον εγκέφαλο, η έκφραση της α-ΤΤΡ εμφανίζεται υψηλότερη στην παρεγκεφαλίδα και στα αστροκύτταρα, τα οποία παρέχουν βιταμίνη Ε στους γειτονικούς νευρώνες. Επίσης, η έκφραση α-ΤΤΡ αυξάνεται στον εγκέφαλο ασθενών με νευροεκφυλιστικές νόσους, υποδηλώνοντας ότι η βιταμίνη Ε διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη νευροπροστασία μέσω της αντιοξειδωτικής της δράσης.(43,44)

Μολονότι τα επίπεδα της βιταμίνης Ε σε ασθενείς με νόσο Alzheimer ανιχνεύονται μειωμένα, σε σύγκριση με τους υγιείς μάρτυρες, οι πληροφορίες για την αποτελε-σματικότητα της αναπλήρωσής της, η οποία στοχεύει στην επιβράδυνση του ρυθμού εξέλιξης της νόσου, εμφανί-ζονται ασαφείς και αντικρουόμενες.(42)

Γενικά, έχει βρεθεί ότι η βιταμίνη Ε δεν επιδρά σημαντικά στη βελτίωση της γνωστικής λειτουργίας των ατόμων που πάσχουν από τη νόσο Alzheimer ή εμφανίζουν ήπια γνωστική εξασθένηση.(43)

Ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις ότι η α-τοκοφερόλη συνδέεται με τον αναστολέα ακετυλοχολινεστεράσης και δρα ευεργετικά στον περιορισμό της νόσου Alzheimer, σε ασθενείς με ήπια έως μέτρια μορφή της νόσου.

Πιο συγκεκριμένα, το συμπλήρωμα α-τοκοφερόλης βρέθηκε να αυξάνει τη λειτουργική αυτονομία και να περιορίζει τη λειτουργική εξασθένηση των πασχόντων οι οποίοι λάμβαναν αναστολέα ακετυλοχολινεστεράσης. (45)

Δεδομένου ότι το οξειδωτικό stress αποτελεί πρώιμο χαρακτηριστικό της νόσου Alzheimer, έχουν γίνει πολλές προσπάθειες ελέγχου της αποτελεσματικότητας της αντιο-ξειδωτικής θεραπείας. Ωστόσο, τα μέχρι σήμερα δεδομένα έχουν δείξει περιορισμένη αποτελεσματικότητα της βιταμίνης Ε στην επιβράδυνση της εξέλιξης της άνοιας.

Η αποτυχία της αυτή αποτελεί το «αντιοξειδωτικό παράδοξο», γιατί αν και η βιταμίνη Ε διαδραματίζει αντιοξειδωτικό ρόλο, η δράση της φαίνεται να μην είναι απαραίτητα αποτελεσματική.(42)

3.4. Βιταμίνη D

Η βιταμίνη D είναι μια στεροειδής ορμόνη που ρυθμίζει την έκφραση σχεδόν 900 γονιδίων.(46) Θεωρείται ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση των γνωστικών λειτουργιών και την προαγωγή της υγιούς γήρανσης.

Υποδοχείς της βιταμίνης D υπάρχουν σε πολλές περιοχές του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνες για την ανάπτυξη της μνήμης και τις γνωστικές λειτουργίες.(47) Πρόκειται για μια πλειοτροπική ορμόνη που ρυθμίζει τις συστηματικές και τις φλεγμονώδεις αποκρίσεις του ΚΝΣ.(48)

Η βιταμίνη D εικάζεται ότι ασκεί τα αποτελέσματά της μέσω διαφορετικών νευρικών οδών. Αν και οι ακριβείς μηχανισμοί δράσης της είναι ασαφείς, τα στοιχεία δείχνουν ότι η βιταμίνη D μπορεί να προστατεύσει από τη γνωστική δυσλειτουργία.

Οι μηχανισμοί προστασίας παρέχονται μέσω της επίδρασής της στη νευροπροστασία, στη ρύθμιση της διεγερσιμότητας, στη δημιουργία δενδριτικών δυναμικών ενεργείας, στη νευροδιαβίβαση, στη συναπτική πλαστικότητα, στην ανοσοποίηση και στη συμμετοχή στη ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης.

Επίσης, το ασβέστιο επιδρά προστατευτικά στο αγγειακό σύστημα και στη διαμόρφωση των αγγειακών παραγόντων κινδύνου. Επί πλέον, η in vitroανάλυση έδειξε ότι η θεραπεία με βιταμίνη D αναστέλλει την παραγωγή του παράγοντα TNF-α και της κυτταροκίνης IL-6, υποδηλώνοντας έναν αντιφλεγμονώδη ρόλο.(47)

Παρά την ύπαρξη ενός μεγάλου αριθμού βιβλιογρα-φικών δεδομένων, υφίσταται αβεβαιότητα σχετικά με τον ρόλο της βιταμίνης D ως βιοδείκτη στη νόσο Alzheimer.(46) Ενδέχεται η λήψη συμπληρωμάτων βιταμίνης D να συμβάλλει στη βελτίωση της μνήμης και της νευρογένεσης, όταν λαμβάνεται κατά τα πρώτα στάδια της νόσου Alzheimer,(49) καθ’ ότι υπάρχει συσχέτιση της χαμηλής συγκέντρωσης ασβεστίου στη μέση ηλικία με την εμφάνιση άνοιας.

Τα στοιχεία αυτά ενισχύουν την άποψη ότι η βιταμίνη D βοηθά στη διατήρηση της υγείας των νευρώνων και διαδραματίζει ρόλο προστατευτικό έναντι παραγόντων κινδύνου που ευθύνονται για την εμφάνιση άνοιας. Ωστόσο, απαιτείται περαιτέρω μελέτη για την επιβεβαίωση της χρησιμότητάς της ως θεραπευτικού εργαλείου, το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε μια ποικιλία νευρολογικών διαταραχών και ειδικότερα στην άνοια.(50)

4. ΔΡΑΣΗ ΑΝΤΙΟΞΕΙΔΩΤΙΚΩΝ

Κουρκουμίνη

H κουρκουμίνη (curcumin) ή διφερουλοϋλμεθάνιο (diferuloylmethane ή 1,7-bis(4-hydroxy-3-methoxyphenyl)-1,6-heptadiene-3,5-dione) έχει αποδειχθεί ότι διαθέτει νευροπροστατευτικές ιδιότητες λόγω των αντιφλεγμονω-δών και των αντιοξειδωτικών της δράσεων.

Επίσης, έχει αναγνωριστεί ότι προστατεύει τους νευρώνες, αποτρέποντας τη συσσώρευση του β-αμυλοειδούς πεπτιδίου στον εγκέφαλο και ταυτόχρονα δεσμεύεται στις αμυλοειδείς πλάκες. Ωστόσο, η κλινική χρησιμότητα της κουρκουμίνης είναι περιορισμένη λόγω της χαμηλής βιοδιαθεσιμότητας, καθώς και άλλων περιορισμών, όπως της χημικής αστάθειας και της ταχείας αποδόμησής της.(51)

Πιο συγκεκριμένα, η κουρκουμίνη φαίνεται να οδηγεί σε μείωση των επιπέδων των ενζύμων glycogen synthase kinase 3 (GSK-3), cyclin dependent kinase 5 (CDK5), των κυτταροκινών (p35), της ελαφράς α-αλυσίδας και της πρωτεΐνης p25. Υπάρχουν ενδείξεις ότι η κουρκουμίνη δρα μειώνοντας την υπερφωσφορυλίωση της πρωτεΐνης τ και τον λόγο Α42/Α40, με αποτέλεσμα να αντιστρέφει σημαντικά τις επαγόμενες βλάβες.

 Καθ’ ότι διασχίζει τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, λόγω της λιπόφιλης φύσης της, η κουρκουμίνη μπορεί να δεσμευτεί σε συσσωματώματα του β-αμυλοειδούς και να μειώσει τις οξείες και τις χρόνιες φλεγμονές, οι οποίες σχετίζονται με την παθογένεση της νόσου Alzheimer.(52)

5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Λαμβάνοντας υπ’ όψη τις τεράστιες διαστάσεις, σε συνδυασμό με τις απαισιόδοξες προβλέψεις, του κοινωνικο-οικονομικού αντίκτυπου που προκαλείται από την αύξηση του αριθμού των ατόμων με άνοια, έγινε μια προσπάθεια διερεύνησης βασικών παραγόντων πρόληψής της. Στόχος της διερεύνησης ήταν η μελέτη διατροφικών παραγόντων οι οποίοι ενδέχεται να οδηγήσουν στην αποφυγή ή στην ελαχιστοποίηση των δυσάρεστων επιπτώσεων της νόσου.

Τα ευρήματα που αφορούν στις βιταμίνες Β, C, D, E αποδεικνύουν την προστατευτική τους δράση έναντι του κινδύνου εμφάνισης άνοιας. Εκτός από την πρόληψη, έντονες ήταν και οι θεραπευτικές ενδείξεις τους.

Άξια αναφοράς αποτελεί η δράση των αντιοξειδωτικών. Μελετήθηκε η δράση της κουρκουμίνης, Κάθε μελέτη που εκπονήθηκε με στόχο τη διασαφήνιση της δράσης τους στη μνήμη ανέδειξε την αποτελεσματικότητά τους στην αντιμετώπιση της άνοιας, με ευρήματα που υποστήριζαν την ενδυνάμωση της μνήμης κατά τη λήψη τους.

Βιβλιογραφία

1. WORLD HEALTH ORGANIZATION. Dementia: Number of people affected to triple in next 30 years. Saudi Med J 2018, 39:318–319
2.  ΤΣΟΛΑΚΗ Μ. Alzheimer: Νέες διαστάσεις στην προσέγγιση της νόσου. Στο: Γραμματικοπούλου Ε (Επιμ.) Κοινωνία και υγεία VI.Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα, 2006:55–66
3. HUGO J, GANGULI M. Dementia and cognitive impairment: Ep-idemiology, diagnosis, and treatment. Clin Geriatr Med 2014, 30:421–442
4. DUONG S, PATEL T, CHANG F. Dementia: What pharmacists need to know. Can Pharm J (Ott) 2017, 150:118–129
5. FRISARDI V, SOLFRIZZI V, CAPURSO C, KEHOE PG, IMBIMBO BP, SAN¤TAMATO A ET AL. Aluminum in the diet and Αlzheimer’s dis-ease: From current epidemiology to possible disease-modi-fying treatment. J Alzheimers Dis 2010, 20:17–30
6.  ΜΠΑΜΠΑΤΣΙΚΟΥ Φ, ΝΟΤΑΡΑ Β, ΚΟΥΡΗ Μ, ΚΑΜΠΑ Ε, ΖΥΓΑ Σ, ΚΟΥ¤ΤΗΣ Χ. Άνοια και τρίτη ηλικία: Συγχρονική μελέτη σε αστικό και ημι-αστικό πληθυσμό. Το Βήμα του Ασκληπιού 2016, 15:258–273
7.  WU YC, LIN YC, YU HL, CHEN JH, CHEN TF, SUN Y ET AL. Association between air pollutants and dementia risk in the elderly. Alz-heimers Dement (Amst) 2015, 1:220–228
8.  QIU C, KIVIPELTO M, VON STRAUSS E. Epidemiology of Alzhei-mer’s disease: Occurrence, determinants, and strategies to-ward intervention. Dialogues Clin Neurosci 2009, 11:111–128
9. FERRI CP, PRINCE M, BRAYNE C, BRODALTY H, FRATIGLIONI L, GAN¤GULI M ET AL. Global prevalence of dementia: A Delphi con-sensus study. Lancet 2005, 366:2112–2117
10. FISHMAN E. Risk of developing dementia at older ages in the United States. Demography 2017, 54:1897–1919
11. BACIGALUPO I, MAYER F, LACORTE E, DI PUCCHIO A, MARZOLINI F, CANEVELLI M ET AL. A systematic review and meta-analysis on the prevalence of dementia in Europe: Estimates from the highest-quality studies adopting the DSM IV diagnostic cri-teria. J Alzheimers Dis 2018, 66:1471–1481
12. CASTRO DM, DILLON C, MACHNICKI G, ALLEGRI RF. The econom-ic cost of Alzheimer’s disease: Family or public burden? De-ment Neuropsychol 2010, 4:262–267
13. ΚΑΪΤΕΛΙΔΟΥ Δ, ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ Μ, ΜΟΥΓΙΑΣ ΑA, ΓΑΛΑΝΗΣ Π, ΚΟΝΤΟΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ Ν, ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ Π ΚΑΙ ΣΥΝ. Κοινωνι-κο-οικονομικές επιπτώσεις της νόσου Alzheimer στην Ελλά-δα: Πιλοτική μελέτη. Νοσηλεία και Έρευνα 2013, 35:72–83
14. ΣΑΚΚΑ Π, ΠΟΛΙΤΗΣ Α, ΣΚΑΡΜΕΑΣ Ν, ΚΥΡΙΟΠΟΥΛΟΣ Γ, ΒΙΔΑΛΗΣ Π, ΤΑΚΗΣ Δ ΚΑΙ ΣΥΝ. Εθνικό σχέδιο δράσης για την άνοια – νόσο Alzheimer. Εθνική Επιτροπή, Υπουργείο Υγείας, Ελλάδα, 2014:3
15. CREMONINI AL, CAFFA I, CEA M, NENCIONI A, ODETTI P, MONACEL¤LI F. Nutrients in the prevention of Alzheimer’s disease. Oxid Med Cell Longev 2019, 2019:9874159
16. POLIDORI MC, NELLES G, PIENTKA L. Prevention of dementia: Fo-cus on lifestyle. Int J Alzheimers Dis 2010, 2010:393579
17. KENNEDY DO. B vitamins and the brain: Mechanisms, dose and efficacy – a review. Nutrients 2016, 8:68
18. DOUAUD G, REFSUM H, DE JAGER CA, JACOBY R, NICHOLS T, SMITH S ET AL. Preventing Alzheimer’s disease-related gray matter atrophy by B-vitamin treatment. Proc Natl Acad Sci USA 2013, 110:9523–9528
19. FORD AH, ALMEIDA OP. Effect of vitamin B supplementation on cognitive function in the elderly: A systematic review and meta-analysis. Drugs Aging 2019, 36:419–434
20.  ΚΥΖΙΡΙΔΗΣ Θ. Παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί και παθολογο-ανατομικές βλάβες στην εγκεφαλοπάθεια Wernicke. Επιστη-μονικά Χρονικά 2019, 24:132140
21. MORETTI R, PEINKHOFER C. B vitamins and fatty acids: What do they share with small vessel disease-related dementia? Int J Mol Sci 2019, 20:5797
22. GIBSON GE, HIRSCH JA, FONZETTI P, JORDAN BD, CIRIO RT, ELDER J.Vitamin B1 (thiamine) and dementia. Ann N Y Acad Sci 2016, 1367:21–30
23. VAKILINEZHAD MA, AMINI A, JAVAR HA, BAHA’ADDINI BEIGI ZARANDI BF, MONTASERI H, DINARVAND R. Nicotinamide loaded function-alized solid lipid nanoparticles improves cognition in Alzhei-mer’s disease animal model by reducing Tau hyperphospho-rylation. Daru 2018, 26:165–177
24. RONOWSKA A, SZUTOWICZ A, BIELARCZYK H, GUL¤HINC S,KLIMASZEWSKA¤ŁATA J, DYŚ A ET AL. The regulatory effects of acetyl-CoA distribution in the healthy and diseased brain. Front Cell Neurosci 2018, 12:169
25. LEE JH, AHN SY, LEE HA, WON KS, CHANG HW, OH JS ET AL. Dietary intake of pantothenic acid is associated with cerebral amy-loid burden in patients with cognitive impairment. Food Nutr Res 2018, 62; doi:10.29219/fnr.v62.1415
26. NURU M, MURADASHVILI N, KALANI A, LOMINADZE D, TYAGI N. High methionine, low folate and low vitamin B6/B12 (HM-LF-LV) diet causes neurodegeneration and subsequent short-term memory loss. Metab Brain Dis 2018, 33:1923–1934
27. AGRAWAL S, AGRAWAL A, SAID HM. Biotin deficiency enhanc-es the inflammatory response of human dendritic cells. Am J Physiol Cell Physiol 2016, 311:C386–C391
28. CHEN H, LIU S, JI L, WU T, JI Y, ZHOU Y ET AL. Folic acid supplemen-tation mitigates Alzheimer’s disease by reducing inflamma-tion: A randomized controlled trial. Mediators Inflamm 2016, 2016:5912146
29. ROBINSON N, GRABOWSKI P, REHMAN I. Alzheimer’s disease pathogenesis: Is there a role for folate? Mech Ageing Dev 2018, 174:86–94
30. DURGA J, VAN BOXTEL MP, SCHOUTEN EG, KOK FJ, JOLLES J, KATAN MB ET AL. Effect of 3-year folic acid supplementation on cogni-tive function in older adults in the FACIT trial: A randomised, double-blind, controlled trial. Lancet 2007, 369:208–216
31. CALDERÓN¤OSPINA CA, NAVA¤MESA MO. B vitamins in the nerv-ous system: Current knowledge of the biochemical modes of action and synergies of thiamine, pyridoxine, and cobalamin. CNS Neurosci Ther 2020, 26:5–13
32. ATHANASOPOULOS D, KARAGIANNIS G, TSOLAKI M. Recent find-ings in Alzheimer disease and nutrition focusing on epige-netics. Adv Nutr 2016, 7:917–927
33. BARNARD ND, BUSH AI, CECCARELLI A, COOPER J, DE JAGER C, ER¤ICKSON KI ET AL. Dietary and lifestyle guidelines for the pre-vention of Alzheimer’s disease. Neurobiol Aging 2014, 35(Sup-pl 2):S74–S78
34. CHO HS, HUANG LK, LEE YT, CHAN L, HONG CT. Suboptimal base-line serum vitamin B12 is associated with cognitive decline in people with Alzheimer’s disease undergoing cholinester-ase inhibitor treatment. Front Neurol 2018, 9:325
35. JATOI S, HAFEEZ A, RIAZ SU, ALI A, GHAURI MI, ZEHRA M. Low vi-tamin B12 levels: An underestimated cause of minimal cog-nitive impairment and dementia. Cureus 2020, 12:e6976
36. LEFÈVRE¤ARBOGAST S, FÉART C, DARTIGUES JF, HELMER C, LETEN¤NEUR L, SAMIERI C. Dietary B vitamins and a 10-year risk of de-mentia in older persons. Nutrients 2016, 8:761
37. MONACELLI F, ACQUARONE E, GIANNOTTI C, BORGHI R, NENCIONI A. Vitamin C, aging and Alzheimer’s disease. Nutrients 2017, 9:670
38. TRAVICA N, RIED K, SALI A, SCHOLEY A, HUDSON I, PIPINGAS A. Vi-tamin C status and cognitive function: A systematic review. Nutrients 2017, 9:960
39. KOCOT J, LUCHOWSKA¤KOCOT D, KIEŁCZYKOWSKA M, MUSIK I, KURZEPA J. Does vitamin C influence neurodegenerative dis-eases and psychiatric disorders? Nutrients 2017, 9:659
40. JANG Y, LEE JH, LEE MJ, KIM SJ, JU X, CUI J ET AL. Schisandra ex-tract and ascorbic acid synergistically enhance cognition in mice through modulation of mitochondrial respiration. Nu-trients 2020, 12:897
41. GUO YE, SUO N, CUI X, YUAN Q, XIE X. Vitamin C promotes ol-igodendrocytes generation and remyelination. Glia 2018, 66:1302–1316
42. LLORET A, ESTEVE D, MONLLOR P, CERVERA¤FERRI A, LLORET A. The eff ectiveness of vitamin E treatment in Alzheimer’s disease. Int J Mol Sci 2019, 20:879
43. FARINA N, LLEWELLYN D, MGEKN I, TABET N. Vitamin E for Alzhei-mer’s dementia and mild cognitive impairment. Cochrane Da-tabase Syst Rev 2017, 4:CD002854
44. BROWNE D, McGUINNESS B, WOODSIDE JV, McKAY GJ. Vitamin E and Alzheimer’s disease: What do we know so far? Clin Interv Aging 2019, 14:1303–1317
45. DYSKEN MW, SANO M, ASTHANA S, VETREES JE, PALLAKI M, LLOR¤ENTE M ET AL. Effect of vitamin E and memantine on function-al decline in Alzheimer disease: The TEAM-AD VA cooperative randomized trial. JAMA 2014, 311:33–44
46. BIVONA G, AGNELLO L, BELLIA C, IACOLINO G, SCAZZONE C, SAS¤SO BL ET AL. Non-skeletal activities of vitamin D: From physi-ology to brain pathology. Medicina (Kaunas) 2019, 55:341
47. YANG K, CHEN J, LI X, ZHOU Y. Vitamin D concentration and risk of Alzheimer disease: A meta-analysis of prospective cohort studies. Medicine (Baltimore) 2019, 98:e16804
48. EVANS CS, SELF W, GINDE AA, CHANDRASEKHAR R, ELY EW, HANJH. Vitamin D deficiency and long-term cognitive impairment among older adult emergency department patients. West J Emerg Med 2019, 20:926–930
49. MORELLO M, LANDEL V, LACASSAGNE E, BARANGER K, CEDRIC A, FERON F ET AL. Vitamin D improves neurogenesis and cogni-tion in a mouse model of Alzheimer’s disease. Mol Neurobiol 2018, 55:6463–6479
50. FASHANU OE, ZHAO D, SCHNEIDER ALC, RAWLINGS AM, SHARRETT AR, LUTSEY PL ET AL. Mid-life serum vitamin D concentrations were associated with incident dementia but not late-life neu-ropsychological performance in the Atherosclerosis Risk in Communities (ARIC) study. BMC Neurol 2019, 19:244
51. GAGLIARDI S, FRANCO V, SORRENTINO S, ZUCCA S, PANDINI C, ROTA P ET AL. Curcumin and novel synthetic analogs in cell-based studies of Alzheimer’s disease. Front Pharmacol 2018, 9:1404
52. DAS TK, JANA P, CHAKRABARTI SK, ABDUL HAMID MRW. Curcumin downregulates GSK3 and Cdk5 in scopolamine-induced Alz-heimer’s disease rats abrogating Aβ40/42 and tau hyperphos-phorylation. J Alzheimers DisRep 2019, 3:257–267