Από το βιβλίο «Η επιγενετική επανάσταση», της Carey Nessa, Καθηγήτρια Βιοτεχνολογίας, Imperial College του Λονδίνου, ISBN: 978-618-82009-0-6
Ο λόγος που επιστήμονες υπέθεσαν ότι οι ενήλικες συνέπειες μιας πρώιμης παιδικής κακοποίησης μπορεί να έχουν επιγενετικά στοιχεία, είναι ότι έχουμε να κάνουμε με καταστάσεις στις οποίες το αρχικό έναυσμα εξακολουθεί να έχει συνέπειες αρκετό καιρό μετά την εξαφάνιση του. Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες ενός παιδικού τραύματος θυμίζουν συνέπειες που προκαλούνται από τα επιγενετικά συστήματα.
Τα διαφοροποιημένα κύτταρα θυμούνται τι κυτταρικός τύπος είναι ενώ το σήμα που τους είπε να γίνουν κύτταρα νεφρών ή κύτταρα του δέρματος έχει χαθεί προ πολλού. Για παράδειγμα η διάσημη ηθοποιός Όντρεϊ Χεπμπορν υπέφερε από προβλήματα υγείας σε ολόκληρη τη ζωή της εξαιτίας του υποσιτισμού που υπέστη ως έφηβη κατά την διάρκεια του ολλανδικού λιμού. Μερικά αποτυπωμένα γονίδια απενεργοποιούνται σε ορισμένα στάδια της ανάπτυξης και παραμένουν απενεργοποιημένα για το υπόλοιπο της ζωής τους. Στην πραγματικότητα οι επιγενετικές τροποποιήσεις είναι ο μόνος γνωστός μηχανισμός που διατηρεί τα κύτταρα σε μία συγκεκριμένη κατάσταση για εξαιρετικά μεγάλα χρονικά διαστήματα.
Η υπόθεση που ελέγχουν οι επιγενετιστές είναι ότι τα τραύματα της παιδικής ηλικίας προκαλούν μία μεταβολή στην έκφραση των γονιδίων του εγκεφάλου η οποία πυροδοτείται ή διατηρείται ή και τα δύο από επιγενετικούς μηχανισμούς. Αυτές οι επιγενετικής φύσης ανωμαλίες στη γονιδιακή έκφραση προδιαθέτουν τους ενήλικες προς έναν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ψυχικών ασθενειών. Τα τελευταία χρόνια οι επιστήμονες άρχισαν να λαμβάνουν αποτελέσματα που δείχνουν ότι αυτό δεν είναι απλώς μία συμπαθητική υπόθεση. Οι επιγενετικές πρωτεΐνες διαδραματίζουν ένα πολύ σημαντικό ρόλο στον προγραμματισμό των επιδράσεων των παιδικών τραυμάτων αλλά δεν σταματούν εδώ. Αυτές οι πρωτεΐνες συνδέονται με την κατάθλιψη των ενηλίκων την τοξικομανία και την φυσιολογική μνήμη.
Στο επίκεντρο πολλών ερευνών υπήρξε μία ορμόνη που ονομάζεται κορτιζόλη. Αυτή παράγεται στα επινεφρίδια ως αντίδραση του οργανισμού στο στρες. Όσο πιο πιεσμένοι είμαστε, τόσο περισσότερη κορτιζόλη παράγουμε. Η μέση τιμή παραγωγής κορτιζόλης τείνει να έχει αυξημένα επίπεδα σε ενήλικες που είχαν μία τραυματική παιδική ηλικία, ακόμα και αν διαγιγνώσκονται υγιής κατά την περίοδο της μέτρησης. Αυτό δείχνει ότι οι ενήλικες που είχαν κακοποιηθεί ή παραμεληθεί στα παιδικά τους χρόνια έχουν στην πλάτη τους αυξημένα επίπεδα στρες σε σχέση με τους υπόλοιπους. Τα συστήματά τους πάσχουν από χρόνιο στρες. Η ανάπτυξη μιας ψυχικής ασθένειας μοιάζει σε πολλές περιπτώσεις με την ανάπτυξη του καρκίνου. Πρέπει να πάνε πολλά πράγματα στραβά, σε μοριακό επίπεδο, προτού θεωρηθεί κάποιος κλινικά ασθενής. Τα χρόνια επίπεδα στρες στους κακοποιημένους ως παιδιά, ενήλικες τους ωθούν πιο κοντά σε αυτό το όριο. Δηλαδή αυξάνουν την ευαισθησία τους σε ασθένειες.
Πώς λοιπόν σημαίνει αυτή η υπερέκφραση της κορτιζόλης; Είναι μία αλληλουχία γεγονότων που συμβαίνουν μακριά από τα νεφρά στο μυαλό μας, που στην ουσία είναι ένα ντόμινο νευρικών σημάτων. Οι χημικές ουσίες που παράγονται σε μία περιοχή του εγκεφάλου ενεργούν σε κάποιες άλλες περιοχές. Αυτές οι περιοχές με τη σειρά τους αντιδρούν παράγοντας άλλες χημικές ουσίες και πάει λέγοντας. Τελικά μία χημική ουσία φεύγει από τον εγκέφαλο και ειδοποιεί τα επινεφρίδια να παράγουν κορτιζόλη. Όταν ένα παιδί βιώνει κακοποίηση, αυτό το ντόμινο είναι πολύ έντονο. Σε πολλούς από αυτούς τους ανθρώπους το σύστημα εξακολουθεί να στέλνει σήματα στα επινεφρίδια σαν να είναι ακόμα παγιδευμένοι σε εκείνο το περιβάλλον κακοποίησης. Είναι όπως όταν ο θερμοστάτης στο κεντρικό σύστημα θέρμανσης χαλάσει και ο λέβητας και τα σώματα συνεχίζουν να βγάζουν ζέστη μέσα στον Αύγουστο επηρεασμένα από τις καιρικές συνθήκες που επικρατούσαν το περασμένο Φεβρουάριο.
Η διαδικασία ξεκίνα σε μία περιοχή του εγκεφάλου που ονομάζεται Ιππόκαμπος και λειτουργεί σαν κεντρικός διακόπτης που ελέγχει κατά πόσο ενεργοποιείται το ντόμινο της κορτιζόλης. Αυτό παρουσιάζετε με σχεδιάγραμμα στην εικόνα 1. Σε αυτό το σχεδιάγραμμα το θετικό πρόσημο δείχνει ότι ένα γεγονός διεγείρει το κρίκο της αλυσίδας. Το αρνητικό πρόσημο δείχνει το αντίθετο δηλαδή ότι ένα γεγονός μειώνει τη δραστηριότητα του επόμενου κρίκου της αλυσίδας.
Εικόνα 1.
Λόγω των μεταβολών στις δραστηριότητες του ιππόκαμπου σε περιπτώσεις stress, ο υποθάλαμος παράγει και απελευθερώνει δύο ορμόνες, την ορμόνη απελευθέρωσης της κορτικοτροπίνης και την βαζοπρεσίνη. Αυτές οι δύο ορμόνες διεγείρουν την υπόφυση, η οποία απαντά με την απελευθέρωση μιας ουσίας που ονομάζεται φλοιοεπινεφριδιοτρόπος ορμόνη, η οποία περνάει στην κυκλοφορία του αίματος. Όταν τα κύτταρα των επινεφριδίων λαμβάνουν αυτήν την ορμόνη απελευθερώνουν κορτιζόλη.
Αυτό το σύστημα περιέχει έναν πολύ έξυπνο μηχανισμό. Η κορτιζόλη κυκλοφορεί μέσα στο σώμα με το αίμα και εν μέρει επιστρέφει στον εγκέφαλο. Οι τρεις δομές του εγκεφάλου που φαίνονται στο διάγραμμα φέρουν όλες υποδοχείς που αναγνωρίζουν την κορτιζόλη. Όταν η κορτιζόλη συνδέεται με αυτούς τους υποδοχείς δημιουργεί ένα σήμα που ενημερώνει αυτές τις δομές να ηρεμήσουν. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία στην περίπτωση του ιππόκαμπου, καθώς η εν λόγω δομή μπορεί να στείλει σήματα σε όλες τις άλλες εμπλεκόμενες δομές να ηρεμήσουν. Είναι ένας κλασικός βρόχος αρνητικής ανάδρασης. Η παραγωγή κορτιζόλης ανατροφοδοτεί διάφορους ιστούς και το αποτέλεσμα είναι να μειώνεται η παραγωγή της. Αυτό μας βοηθάει να μην είμαστε μονίμως αγχώδεις.
Εντούτοις, γνωρίζουμε ότι οι ενήλικοι που υπέστησαν μία τραυματική παιδική ηλικία είναι αγχώδεις. Παράγουν συνεχώς περίσσεια κορτιζόλη. Κάτι δεν λειτουργεί σωστά σε αυτό τον βρόχο αρνητικής ανάδρασης. Αυτό αποδεικνύεται μάλιστα από κάποιες έρευνες. Αυτές οι έρευνες επικεντρώθηκαν στα επίπεδα της ορμόνης απελευθέρωσης της κορτικοτροπίνης στο υγρό που περιβάλλει τον εγκέφαλο και το νωτιαίο μυελό. Όπως αναμενόταν, τα επίπεδα της ορμόνης απελευθέρωσης της κορτικοτροπίνη ήταν υψηλότερα στους ανθρώπους που είχαν κακοποιηθεί κατά την παιδική τους ηλικία, σε σχέση με τους ανθρώπους που δεν είχαν κακοποιηθεί. Το ίδιο ίσχυε και στις περιπτώσεις που οι εξεταζόμενοι παρουσιάζονταν υγιείς, κατά την διεξαγωγή του πειράματος.
Επειδή μας είναι πολύ δύσκολο να μελετήσουμε το φαινόμενο στους ανθρώπους πολλές από τις ριζοσπαστικές ανακαλύψεις στον τομέα προήλθαν από τη μελέτη ζώων που πληρούσαν κάποιες πολύ συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Όμως παρατηρήσεις όπως περιγράφουν οι ερευνητές, με επικεφαλής την Κάθριν Ρέκτο της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Northwestern στο Σικάγο, είναι πολύ σημαντικές και έρχονται να επιβεβαιώσουν τις επιγενετικές επιδράσεις σε όλη την περίοδο της ζωής μας.
Οι Κάθριν Ρέκτο και οι συνεργάτες έκαναν τη σχετική ανακοίνωση στο καρδιολογικό συνέδριο της American Heart Association στο Ντάλας τον 10/2022 για την συσχέτιση προβλημάτων καρδιάς με την βία, όπου ανέλυσαν στοιχεία για περίπου 4.300 άτομα. Μια εμπειρία κακοποίησης και βίας από σύντροφο ή συγγενή είναι αρκετή ώστε να εμφανιστούν προβλήματα καρδιάς σε κάποια περίοδο της ζωής. Σύμφωνα με τους ερευνητές: «Ακόμη και χρόνια αργότερα, οι νέες γυναίκες και γενικότερα οι νεαροί ενήλικες που είχαν μια τέτοια εμπειρία είναι πιθανό να εμφανίσουν έμφραγμα, εγκεφαλικό ή καρδιακή ανεπάρκεια.»
Μεταξύ άλλων, η έρευνα βρήκε ότι έστω και μία εμπειρία κακοποίησης κατά το τελευταίο έτος είχε ως αποτέλεσμα το θύμα να κάνει στη συνέχεια μεγαλύτερη κατανάλωση αλκοόλ, να καπνίζει περισσότερο και να έχει μεγαλύτερη πιθανότητα για κατάθλιψη.
Η εμπειρία συντροφικής ή οικογενειακής βίας σχετιζόταν με μεγαλύτερο κατά τουλάχιστον 34% κίνδυνο για καρδιαγγειακό περιστατικό και 30% για πρόωρο θάνατο οποιασδήποτε αιτιολογίας. Αν τα περιστατικά βίας ήταν πάνω από ένα κατά το προηγούμενο έτος, τότε η αύξηση του κινδύνου πρόωρου θανάτου ήταν 34% αν ο θύτης ήταν σύντροφος ή γνωστός και 59% αν ήταν μέλος της οικογένειας.
Μορφές βίας
Σύμφωνα με τα Κέντρα Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων (CDC) των ΗΠΑ, ως βία θεωρείται οποιαδήποτε σωματική, σεξουαλική, συναισθηματική ή ψυχική κακοποίηση ή επιθετικότητα που συμβαίνει στο πλαίσιο μιας ερωτικής σχέσης ή γάμου από πρώην ή νυν σύντροφο/σύζυγο, με την πρόθεση να προξενήσει βλάβη ή να ασκηθεί έλεγχος στον άλλο.
Πάνω από 43 εκατομμύρια γυναίκες και 38 εκατομμύρια άνδρες στις ΗΠΑ έχουν βιώσει επιθετικότητα τουλάχιστον σε ψυχολογικό επίπεδο από τον/την σύντροφο τους στη διάρκεια της ζωής τους. Πιο ευάλωτες είναι οι γυναίκες 18 έως 34 ετών που εμφανίζουν τα υψηλότερα ποσοστά τέτοιας βίας.
«Αυξάνονται οι ενδείξεις ότι η βία από σύντροφο, ένα σημαντικό ψυχικό και σωματικό τραύμα, συνδέεται με αρνητικές καρδιαγγειακές επιπτώσεις. Η νέα μελέτη μας που παρακολούθησε τους συμμετέχοντες σε βάθος σχεδόν 30 ετών, ήταν σε θέση να επιβεβαιώσει αυτή τη συσχέτιση», δήλωσε η Ρέκτο.
