Το οξειδωτικό στρες αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο ως σημαντικός παράγοντας στην παθοφυσιολογία της μυαλγικής εγκεφαλομυελίτιδας / συνδρόμου χρόνιας κόπωσης (ME / CFS). Αναφέρεται σε μια ανισορροπία μεταξύ της παραγωγής εξαιρετικά δραστικών μορίων που ονομάζονται ελεύθερες ρίζες (ή αντιδραστικά είδη οξυγόνου, ROS) και της ικανότητας του σώματος να τα εξουδετερώνει με αντιοξειδωτικά. Όταν αυτή η ισορροπία διαταράσσεται, οι ελεύθερες ρίζες μπορούν να προκαλέσουν βλάβη στα κύτταρα, τα λιπίδια, τις πρωτεΐνες και το DNA, συμβάλλοντας σε διάφορα συμπτώματα που παρατηρούνται στο CFS [Proc Natl Acad Sci U S A. 2025 Jul 15;122(28):e2426564122. doi: 10.1073/pnas.2426564122 & Pharmacogn Rev. 2010 Jul-Dec;4(8):118–126. doi: 10.4103/0973-7847.70902].
Ενδείξεις οξειδωτικού στρες σε ME / CFS
Αυξημένοι δείκτες: Μελέτες έχουν βρει σταθερά υψηλότερα επίπεδα δεικτών οξειδωτικού στρες στο αίμα ασθενών με CFS σε σύγκριση με υγιή άτομα. Αυτοί οι δείκτες περιλαμβάνουν [bioRxiv [Preprint]. 2024 May 5:2024.05.04.592477. doi: 10.1101/2024.05.04.592477]:
- F2-ισοπροστανικά: Θεωρείται ένα μέτρο «χρυσού κανόνα» του in vivo οξειδωτικού στρες, τα αυξημένα επίπεδα συσχετίζονται με τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων, συμπεριλαμβανομένου του πόνου στις αρθρώσεις και της κακουχίας μετά την άσκηση [Proc Natl Acad Sci U S A. 2021 Aug 24;118(34):e doi: 10.1073/pnas.2024358118].
- Οξειδωμένες λιποπρωτεΐνες χαμηλής πυκνότητας (oxLDL): Υποδεικνύει βλάβη στα λιπίδια [Free Radic Biol Med. 2005 Sep 1;39(5):584-9. doi: 10.1016/j.freeradbiomed.2005.04.020].
- Τροποποιήσεις καρβονυλίου πρωτεΐνης: Υποδηλώνει βλάβη στις πρωτεΐνες [Cell Physiol Biochem. 2018;48(3):1088-1098. doi: 10.1159/000491975; Epub 2018 Jul 24Mass Spectrom Rev. 2014 Mar-Apr;33(2):79-97. doi: 10.1002/mas.21381]
- Μειωμένη αντιοξειδωτική ικανότητα: Οι ασθενείς συχνά έχουν χαμηλότερα επίπεδα φυσικών αντιοξειδωτικών ή εξασθενημένα αντιοξειδωτικά ενζυμικά συστήματα (π.χ. γλουταθειόνη, δισμουτάση υπεροξειδίου, αναγωγάση γλουταθειόνης) [BMC Med. 2023 May 24;21:189. doi: 10.1186/s12916-023-02893-9].
- Κοινό χαρακτηριστικό με το Long COVID: Πρόσφατη έρευνα υπογραμμίζει ότι το αυξημένο οξειδωτικό στρες είναι ένα κοινό μοριακό χαρακτηριστικό τόσο του ME / CFS όσο και του Long COVID, υποδηλώνοντας έναν κοινό υποκείμενο μηχανισμό σε καταστάσεις που βασίζονται στην κόπωση [bioRxiv [Preprint]. 2024 May 5:2024.05.04.592477. doi: 10.1101/2024.05.04.592477].
Μηχανισμοί που συνδέουν το οξειδωτικό στρες με τα συμπτώματα του CFS:
- Μιτοχονδριακή δυσλειτουργία: Τα μιτοχόνδρια, τα «εργοστάσια παραγωγής ενέργειας» των κυττάρων, αποτελούν κύρια πηγή αντιδραστικών ειδών οξυγόνου (ROS) κατά την παραγωγή ενέργειας. Στο CFS, η μιτοχονδριακή δυσλειτουργία πιστεύεται ότι οδηγεί σε μειωμένη παραγωγή ΑΤΡ και αυξημένη παραγωγή ROS, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο ενεργειακού ελλείμματος και οξειδωτικής βλάβης. Αυτό μπορεί να εκδηλωθεί ως βαθιά κόπωση και κακουχία μετά την άσκηση [Biomolecules. 2025 Mar 1;15(3):357. doi: 10.3390/biom15030357; J Adv Res. 2024 Nov 9:S2090-1232(24)00530-7. doi: 10.1016/j.jare.2024.11.011; Redox Biol. 2015 Dec;6:472-485. doi: 10.1016/j.redox.2015.09.005].
- Φλεγμονή και ανοσολογική δυσλειτουργία: Το οξειδωτικό στρες μπορεί να ενεργοποιήσει φλεγμονώδεις διεργασίες. Η χρόνια νευροφλεγμονή χαμηλού επιπέδου, που παρατηρείται στο CFS, μπορεί να επιδεινωθεί από το οξειδωτικό στρες. Επιπλέον, αλλαγές στις οδούς κάθαρσης αντιδραστικών ειδών οξυγόνου έχουν παρατηρηθεί σε κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος ασθενών με ME/CFS, ιδιαίτερα σε λεμφοκύτταρα, γεγονός που μπορεί να συμβάλει στη δυσλειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος [Proc Natl Acad Sci U S A. 2025 Jul 15;122(28):e2426564122. doi: 10.1073/pnas.2426564122; J Adv Res. 2024 Nov 9:S2090-1232(24)00530-7. doi: 10.1016/j.jare.2024.11.011; Oxid Med Cell Longev. 2016:2016:7432797doi: 10.1155/2016/7432797].
- Βλάβη λιπιδίων και πρωτεϊνών: Η οξειδωτική βλάβη στα λιπίδια και τις πρωτεΐνες μπορεί να βλάψει την κανονική λειτουργία τους, επηρεάζοντας διάφορα σωματικά συστήματα και συμβάλλοντας σε ποικίλα συμπτώματα [Antioxidants 2021, 10(2), 201; doi.org/10.3390/antiox10020201].
- Υπόθεση υπεροξυνιτρωδών: Ορισμένες θεωρίες προτείνουν ότι τα αυξημένα επίπεδα υπεροξυνιτρωδών, ενός ισχυρού οξειδωτικού που σχηματίζεται από μονοξείδιο του αζώτου και υπεροξείδιο, παίζουν κρίσιμο ρόλο στο CFS αδρανοποιώντας τα μιτοχονδριακά ένζυμα και διαιωνίζοντας έναν κύκλο φλεγμονής [Med Hypotheses. 2000 Jan;54(1):115-25.doi: 10.1054/mehy.1998.0825].
- Εγκεφαλική ευαισθησία: Ο εγκέφαλος, όντας καταναλωτής υψηλής ενέργειας, είναι ιδιαίτερα ευάλωτος στο οξειδωτικό στρες, το οποίο μπορεί να συμβάλει στη γνωστική δυσλειτουργία («ομίχλη εγκεφάλου») και σε άλλα νευρολογικά συμπτώματα [Nutrients. 2022 Oct 5;14(19):4137. doi: 10.3390/nu14194137].
Διαχείριση οξειδωτικού στρες:
Ενώ η πλήρης εξάλειψη των ROS δεν είναι δυνατή (ή επιθυμητή), οι στρατηγικές για τη μείωση του υπερβολικού οξειδωτικού στρες περιλαμβάνουν:
- H καθοδηγούμενη από την Μεταβολομική Ανάλυση χορήγησης συμπληρωμάτων, στοχεύει στη βελτιστοποίηση της ατομικής υγείας προσαρμόζοντας την πρόσληψη θρεπτικών ουσιών για την αντιμετώπιση συγκεκριμένων μεταβολικών ανισορροπιών. Αυτή η προσέγγιση αξιοποιεί τη μεταβολομική για τον εντοπισμό αυτών των ανισορροπιών και στη συνέχεια χρησιμοποιεί στοχευμένα, συμπληρώματα για τη διόρθωσή τους, βελτιώνοντας ενδεχομένως τα αποτελέσματα της υγείας και προλαμβάνοντας ασθένειες [Nutrients. 2024 Feb 10;16(4):507. doi: 10.3390/nu16040507].
- Εξισορρόπηση της μεταβολικής δυσλειτουργίας: Για τη μείωση του οξειδωτικού στρες στη μεταβολική δυσλειτουργία, οι στρατηγικές επικεντρώνονται στην αποκατάσταση της οξειδοαναγωγικής ισορροπίας, στην προώθηση της αντιοξειδωτικής άμυνας και στην ελαχιστοποίηση των πηγών οξειδωτικού στρες. Αυτό περιλαμβάνει διατροφικές αλλαγές, αυξημένη σωματική δραστηριότητα, διαχείριση βάρους και στοχευμένα συμπληρώματα [Antioxidants 2024, 13(12), 1459; doi.org/10.3390/antiox13121459].
- Ισορροπημένη διατροφή: Η κατανάλωση μιας διατροφής πλούσιας σε φρούτα, λαχανικά και άλλα φυτικά τρόφιμα παρέχει άφθονα διαιτητικά αντιοξειδωτικά [Nutr J. 2010 Jan 22;9:3. doi: 10.1186/1475-2891-9-3].
- Μείωση του στρες: Η διαχείριση του ψυχολογικού στρες μπορεί να βοηθήσει στην άμβλυνση της συμβολής του στο οξειδωτικό στρες [Redox Biol. 2021 Nov:47:102138. doi: 10.1016/j.redox.2021.102138].
- Αποφυγή τοξινών: Περιορισμός της έκθεσης σε ρύπους, καπνό τσιγάρου και υπερβολικό αλκοόλ [Integr Med (Encinitas). 2017 Dec;16(6):8–10].
- Διατήρηση υγιούς βάρους: Το υπερβολικό σωματικό λίπος μπορεί να συμβάλει στη φλεγμονή και την παραγωγή ελεύθερων ριζών [Antioxidants (Basel). 2021 Apr 13;10(4):594. doi: 10.3390/antiox10040594].
